Nhiều bản trình bày ghi một dòng kiểu "Đề nghị Hội đồng xét xử áp dụng Án lệ số 25/2018/AL" rồi chuyển sang ý khác. Cách viện dẫn đó gần như không có tác dụng, vì nó bỏ qua phần duy nhất quan trọng: chứng minh vụ việc này thuộc tình huống mà án lệ điều chỉnh.
Cấu trúc bốn bước
Bước 1 — Nêu án lệ và nguồn
Số hiệu đầy đủ, tên án lệ, và nguồn án lệ — bản án, quyết định nào của toà nào. Việc nêu nguồn cho thấy người viết đã đọc án lệ chứ không chép lại từ một bài viết.
Bước 2 — Trích nguyên văn phần nội dung án lệ
Trích đoạn có liên quan trực tiếp, đặt trong ngoặc kép. Không diễn giải, không rút gọn. Diễn giải làm mất sắc thái, và trong lập luận pháp lý sắc thái chính là nội dung.
Bước 3 — Đối chiếu tình tiết, đây là bước quyết định
Trình bày song song: tình huống án lệ và tình huống vụ việc của mình, theo từng tình tiết cấu thành.
Cách viết mạnh nhất là dạng bảng hoặc dạng liệt kê đối xứng — nó cho người đọc thấy ngay mức độ tương đồng mà không phải tự đối chiếu.
Quan trọng: chủ động nêu cả điểm khác biệt và giải thích vì sao điểm đó không làm mất tính tương tự. Người viết không nêu thì bên kia sẽ nêu, và khi đó nó có sức nặng hơn nhiều.
Bước 4 — Rút ra kết luận cụ thể
Không dừng ở "do đó đề nghị áp dụng án lệ", mà nêu rõ áp dụng thì kết quả là gì: yêu cầu nào được chấp nhận, con số nào được xác định, quan hệ pháp lý nào được công nhận.
Bốn lỗi làm lập luận sụp đổ
| Lỗi | Vì sao hỏng |
|---|---|
| Trích phần khái quát thay vì phần nội dung án lệ | Phần khái quát là bản tóm tắt, đã lược bỏ điều kiện; bên kia chỉ cần dẫn phần nội dung đầy đủ là lập luận đổ |
| Không đối chiếu tình tiết | Toà không có cơ sở để thấy vụ này thuộc tình huống án lệ điều chỉnh |
| Giấu điểm khác biệt | Khi bị chỉ ra, không chỉ mất lập luận đó mà còn mất độ tin cậy của toàn bộ phần trình bày |
| Không kiểm hiệu lực án lệ | Án lệ có thể đã bị bãi bỏ khi có văn bản quy phạm pháp luật mới làm thay đổi nội dung mà án lệ giải quyết |
Lỗi thứ ba đáng được nhấn: trong tranh tụng, độ tin cậy là tài sản dùng chung cho mọi lập luận. Bị bắt gặp một lần giấu thông tin bất lợi thì mọi lập luận còn lại đều bị đọc với thái độ nghi ngờ.
Khi bên kia dẫn án lệ chống lại mình
Ba hướng phản bác, xếp theo thứ tự nên thử:
Hướng 1 — Tình tiết không tương tự
Hướng mạnh nhất và nên thử trước. Chỉ ra một tình tiết cấu thành trong án lệ mà vụ việc này không có, và giải thích vì sao tình tiết đó là lý do dẫn tới giải pháp pháp lý của án lệ — không phải chi tiết ngẫu nhiên.
Lập luận có sức nặng khi trả lời được: nếu bỏ tình tiết đó đi, toà trong án lệ có xử như vậy không?
Hướng 2 — Án lệ không còn phù hợp
Có văn bản quy phạm pháp luật mới ban hành sau án lệ làm thay đổi nội dung mà án lệ đã giải quyết. Hướng này mạnh khi chứng minh được, và trong bối cảnh pháp luật Việt Nam thay đổi nhanh những năm gần đây thì đây là hướng đáng kiểm.
Hướng 3 — Có án lệ khác điều chỉnh sát hơn
Tìm án lệ có tình huống gần với vụ việc hơn. Đây là hướng tốn công nhất nhưng cũng thuyết phục nhất khi tìm được, vì nó không phủ định án lệ kia mà chỉ ra rằng nó không phải án lệ đúng cho tình huống này.
Viện dẫn án lệ ngoài toà án
Án lệ có giá trị vượt ra ngoài phòng xử. Ba tình huống thường dùng:
- Bản ý kiến pháp lý cho khách hàng — án lệ cho biết rủi ro thực tế, không chỉ rủi ro trên lý thuyết;
- Đàm phán — dẫn án lệ trong thư trao đổi cho bên kia thấy nếu ra toà thì kết quả nhiều khả năng thế nào, và đó là lập luận thúc đẩy thoả thuận hiệu quả hơn lời đe doạ khởi kiện;
- Soạn hợp đồng — án lệ chỉ ra những điều khoản từng gây tranh chấp và cách toà xử lý, giúp viết điều khoản tránh được vấn đề đó ngay từ đầu.
Cách dùng thứ ba ít được nghĩ tới nhưng có giá trị phòng ngừa cao nhất: đọc án lệ về loại hợp đồng mình sắp ký là cách nhanh nhất để biết điều khoản nào hay gây rắc rối.
Một thói quen nên có
Khi nghiên cứu một vấn đề pháp lý, tra theo thứ tự: văn bản quy phạm pháp luật → án lệ → bản án đã công bố.
Bước một cho biết quy định nói gì; bước hai cho biết cách áp dụng đã được thống nhất ra sao; bước ba cho biết các toà đang xử thực tế thế nào. Bỏ bước hai là bỏ mất tầng ở giữa — tầng có tính ràng buộc cao nhất sau văn bản.
Hỏi đáp nhanh
Viện dẫn án lệ nên viết theo cấu trúc nào?
Bốn bước: nêu án lệ kèm nguồn là bản án, quyết định nào; trích nguyên văn phần nội dung án lệ trong ngoặc kép; đối chiếu song song tình tiết của án lệ với vụ việc của mình theo từng tình tiết cấu thành; và rút ra kết luận cụ thể về kết quả nếu áp dụng, không dừng ở đề nghị chung chung.
Có nên chủ động nêu điểm khác biệt với án lệ không?
Nên. Nếu người viết không nêu thì bên kia sẽ nêu, và khi đó nó có sức nặng hơn nhiều. Ngoài ra bị bắt gặp giấu thông tin bất lợi một lần thì mọi lập luận còn lại đều bị đọc với thái độ nghi ngờ — độ tin cậy là tài sản dùng chung cho toàn bộ phần trình bày.
Bên kia dẫn án lệ chống lại mình thì phản bác thế nào?
Ba hướng theo thứ tự nên thử: chỉ ra tình tiết cấu thành trong án lệ mà vụ này không có và giải thích vì sao đó là lý do dẫn tới giải pháp; chứng minh có văn bản quy phạm pháp luật mới làm án lệ không còn phù hợp; hoặc tìm án lệ khác có tình huống gần với vụ việc hơn.
Án lệ có dùng được ngoài phòng xử án không?
Có, ở ba tình huống: bản ý kiến pháp lý cho khách hàng để nêu rủi ro thực tế; đàm phán, vì dẫn án lệ cho bên kia thấy kết quả nhiều khả năng nếu ra toà, hiệu quả hơn lời đe doạ khởi kiện; và soạn hợp đồng, vì án lệ chỉ ra điều khoản nào hay gây tranh chấp và cách toà xử lý.
Nghiên cứu một vấn đề pháp lý nên tra theo thứ tự nào?
Văn bản quy phạm pháp luật trước, rồi án lệ, rồi bản án đã công bố. Bước một cho biết quy định nói gì, bước hai cho biết cách áp dụng đã được thống nhất ra sao, bước ba cho biết các toà đang xử thực tế thế nào. Bỏ bước hai là bỏ mất tầng có tính ràng buộc cao nhất sau văn bản.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.