Cho vay giữa cá nhân với nhau là loại giao dịch phổ biến nhất và cũng ít giấy tờ nhất. Nhưng trong các vụ tranh chấp đòi nợ, bên cho vay thường không thua vì không có giấy — mà vì giấy có nhưng thiếu nội dung.
Giấy viết tay có giá trị không
Có. Hợp đồng vay tài sản giữa cá nhân với nhau không bắt buộc phải công chứng, chứng thực. Giấy vay viết tay có chữ ký của bên vay là chứng cứ về giao dịch.
Nhưng giá trị chứng minh phụ thuộc việc bên kia có thừa nhận hay không. Nếu bị phủ nhận chữ ký thì có thể phải giám định, và đó là lý do nên có thêm các lớp chứng cứ hỗ trợ.
Bốn nội dung quyết định
1. Xác định rõ hai bên
Họ tên đầy đủ, số giấy tờ tuỳ thân, địa chỉ của cả bên cho vay và bên vay. Giấy chỉ ghi tên gọi thân mật hoặc biệt danh là giấy khó dùng khi ra toà, vì không xác định được người cụ thể.
2. Số tiền, bằng số và bằng chữ
Ghi cả hai, và kiểm khớp nhau. Chênh lệch giữa số và chữ là lỗi phổ biến, và tạo cơ hội tranh cãi.
3. Thời hạn trả — nội dung quan trọng nhất và hay thiếu nhất
Đây là mục quyết định. Giấy vay không ghi thời hạn thì trở thành hợp đồng vay không kỳ hạn, và cơ chế đòi nợ khác hẳn:
| Có kỳ hạn | Không kỳ hạn | |
|---|---|---|
| Khi nào đòi được | Khi đến hạn | Bên cho vay có quyền đòi lại bất cứ lúc nào, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý |
| Thời hiệu khởi kiện bắt đầu từ | Ngày đến hạn mà không trả | Khó xác định hơn — gắn với thời điểm đã báo trước hợp lý mà bên vay không trả |
Hệ quả thực tế: giấy vay không ghi hạn khiến bên cho vay phải làm thêm một bước — gửi văn bản yêu cầu trả nợ, ấn định thời hạn hợp lý — trước khi có cơ sở khởi kiện. Ghi thời hạn ngay từ đầu tránh được toàn bộ chuyện đó.
4. Lãi suất, nếu có
Không ghi lãi suất thì được coi là vay không có lãi. Nhiều người cho vay tin rằng "vay thì đương nhiên có lãi" — không đúng, phải có thoả thuận.
Trần lãi suất
Theo Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015: lãi suất vay do các bên thoả thuận, nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác.
Nếu lãi suất theo thoả thuận vượt quá mức trần thì phần lãi suất vượt quá không có hiệu lực.
Ba điều cần biết:
- 20% một năm, không phải một tháng. Quy đổi ra: khoảng 1,666% mỗi tháng. Mức "lãi 3 phân" theo cách nói dân gian — tức 3%/tháng — đã vượt trần;
- Vượt trần ở mức cao có thể chạm tới trách nhiệm hình sự về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự theo Bộ luật Hình sự, không chỉ là vô hiệu phần vượt;
- Trường hợp các bên có thoả thuận về việc trả lãi nhưng không xác định rõ lãi suất và có tranh chấp thì lãi suất được xác định theo quy định của Bộ luật Dân sự — nên tốt nhất là ghi rõ con số.
Bốn lớp chứng cứ nên có
Giấy vay là lớp một. Bốn lớp bổ sung, xếp theo hiệu quả:
- Chuyển khoản thay vì đưa tiền mặt. Đây là biện pháp mạnh nhất và dễ nhất. Sao kê ngân hàng ghi rõ ngày, số tiền, hai bên — nội dung chuyển khoản nên ghi "cho vay theo giấy vay ngày ...".
- Người làm chứng ký vào giấy, ghi rõ họ tên, số giấy tờ tuỳ thân, số điện thoại.
- Tin nhắn trao đổi quanh thời điểm vay — lưu lại và sao lưu ra nơi khác.
- Biện pháp bảo đảm: thế chấp, cầm cố, bảo lãnh. Với khoản vay lớn, đây là khác biệt quyết định — không phải ở giai đoạn xét xử mà ở giai đoạn thi hành án, khi có tài sản để xử lý.
Trong quá trình cho vay
- Ghi nhận mỗi lần trả một phần: ngày, số tiền, còn lại bao nhiêu, có chữ ký hai bên. Không ghi nhận thì về sau tranh cãi cả về số đã trả;
- Lấy xác nhận nợ định kỳ. Việc bên vay thừa nhận nghĩa vụ bằng văn bản làm thời hiệu khởi kiện bắt đầu lại — đây là công cụ rẻ và hiệu quả hơn nhiều so với khởi kiện, và cũng là lý do không nên để khoản nợ "im lặng" nhiều năm;
- Đừng chỉ nhắc miệng. Nhắc miệng không tạo chứng cứ và không làm thời hiệu bắt đầu lại. Một tin nhắn mà bên vay trả lời xin khất còn giá trị hơn mười cuộc điện thoại.
Trước khi cho vay
Câu hỏi nên tự đặt, và nên đặt trước chứ không phải sau: nếu người này không trả, mình đòi bằng cách nào?
Nếu câu trả lời là "kiện ra toà", thì cần nhớ chuỗi đầy đủ: tạm ứng án phí, thời gian tố tụng, rồi giai đoạn thi hành án — nơi mọi thứ phụ thuộc việc bên vay còn tài sản hay không. Với khoản vay lớn, việc yêu cầu biện pháp bảo đảm ngay từ đầu có giá trị lớn hơn nhiều so với mọi thứ làm sau đó.
Hỏi đáp nhanh
Giấy vay tiền viết tay có giá trị pháp lý không?
Có. Hợp đồng vay tài sản giữa cá nhân không bắt buộc công chứng, chứng thực, nên giấy viết tay có chữ ký của bên vay là chứng cứ về giao dịch. Nhưng giá trị chứng minh phụ thuộc việc bên kia có thừa nhận hay không, nên cần thêm các lớp chứng cứ hỗ trợ.
Lãi suất cho vay tối đa là bao nhiêu?
Theo Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất do các bên thoả thuận nhưng không được vượt quá 20% một năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Phần lãi suất vượt quá không có hiệu lực. Mức 20% một năm tương đương khoảng 1,666% một tháng.
Giấy vay không ghi thời hạn trả thì sao?
Trở thành hợp đồng vay không kỳ hạn. Bên cho vay có quyền đòi lại bất cứ lúc nào nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý, nên phải làm thêm bước gửi văn bản yêu cầu trả nợ và ấn định thời hạn trước khi có cơ sở khởi kiện. Ghi thời hạn ngay từ đầu tránh được toàn bộ chuyện đó.
Không ghi lãi suất thì có được tính lãi không?
Không. Không có thoả thuận về lãi thì được coi là vay không có lãi. Quan niệm vay thì đương nhiên có lãi không đúng về mặt pháp lý — phải có thoả thuận, và tốt nhất là ghi rõ con số.
Làm gì để khoản nợ không hết thời hiệu khởi kiện?
Lấy xác nhận nợ bằng văn bản định kỳ. Việc bên vay thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ làm thời hiệu khởi kiện bắt đầu lại. Nhắc miệng không tạo chứng cứ và không có tác dụng này; một tin nhắn mà bên vay trả lời xin khất còn giá trị hơn nhiều cuộc điện thoại.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.