Ba con số quyết định gần như mọi vụ thừa kế: ba hàng thừa kế, hai phần ba suất bắt buộc, và ba mươi năm thời hiệu. Nắm ba con số này là trả lời được phần lớn câu hỏi thường gặp.
Ba hàng thừa kế theo pháp luật — Điều 651
Khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp, hoặc di chúc chỉ định đoạt một phần di sản, phần còn lại chia theo pháp luật:
| Hàng | Gồm những ai |
|---|---|
| Thứ nhất | Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết |
| Thứ hai | Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông bà nội, ông bà ngoại |
| Thứ ba | Cụ nội, cụ ngoại; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; cháu ruột của người chết mà người chết là bác, chú, cậu, cô, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại |
Hai nguyên tắc đi kèm, và đây là chỗ hay bị hiểu sai:
- Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau. Người vợ và mỗi đứa con hưởng như nhau; con trai và con gái như nhau; con nuôi hợp pháp và con đẻ như nhau.
- Hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước. "Không còn ai" bao gồm: đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền, hoặc từ chối nhận di sản. Còn một người ở hàng thứ nhất thì hàng thứ hai không được gì.
Thừa kế thế vị
Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng thời điểm thì chắt được hưởng.
Hai phần ba suất — Điều 644
Đây là quy định quan trọng nhất khi có di chúc, và cũng là quy định nhiều người lập di chúc không biết.
Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi di chúc không cho họ hưởng hoặc chỉ cho hưởng ít hơn mức đó:
- Con chưa thành niên;
- Cha, mẹ, vợ, chồng;
- Con thành niên mà không có khả năng lao động.
Quy định này không áp dụng với người từ chối nhận di sản hoặc người không có quyền hưởng di sản theo quy định.
Hệ quả thực tế: một người lập di chúc để toàn bộ tài sản cho một người con, nhưng còn vợ và một con chưa thành niên, thì di chúc đó không thực hiện được nguyên trạng. Vợ và con chưa thành niên vẫn được hưởng phần bắt buộc. Đây là lý do di chúc cần được soạn với hiểu biết về quy định này, thay vì chỉ ghi ý muốn.
Ba mươi năm — Điều 623
| Loại yêu cầu | Thời hiệu | Tính từ |
|---|---|---|
| Yêu cầu chia di sản là bất động sản | 30 năm | Thời điểm mở thừa kế |
| Yêu cầu chia di sản là động sản | 10 năm | Thời điểm mở thừa kế |
| Yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác | 10 năm | Thời điểm mở thừa kế |
| Yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại | 03 năm | Thời điểm mở thừa kế |
Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết; trường hợp Toà án tuyên bố một người là đã chết thì theo ngày được xác định trong quyết định.
Hết thời hiệu chia di sản thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó, theo quy định của Điều 623. Đây là lý do các vụ tranh chấp thừa kế "để lâu rồi tính" thường kết thúc bất lợi cho người không trực tiếp quản lý tài sản.
Di chúc hợp pháp — Điều 630
Điều kiện cơ bản:
- Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép;
- Nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức không trái quy định của luật.
Hai trường hợp có yêu cầu riêng: di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải được lập thành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc; di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.
Di chúc miệng
Chỉ được lập khi tính mạng một người bị cái chết đe doạ và không thể lập di chúc bằng văn bản. Yêu cầu: ít nhất hai người làm chứng; người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ; và trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Và quy định hay bị quên nhất: sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng, nếu người lập còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị huỷ bỏ.
Ba việc nên làm sớm
- Nếu định lập di chúc: tính tới phần bắt buộc của Điều 644 ngay khi soạn, thay vì để người thừa kế phát hiện mâu thuẫn sau này. Nên lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực.
- Nếu đang có di sản chưa chia: kiểm thời điểm mở thừa kế và đối chiếu với mốc thời hiệu. Với bất động sản, ba mươi năm nghe dài nhưng nhiều vụ việc từ những năm 1990 đã tới hạn.
- Nếu là người đang quản lý di sản: hiểu rằng vị thế của mình khác hẳn về mặt pháp lý so với người ở xa, và điều đó cũng có nghĩa nghĩa vụ giữ gìn di sản là có thật.
Hỏi đáp nhanh
Không có di chúc thì di sản chia cho ai?
Chia theo pháp luật, theo ba hàng thừa kế tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi. Những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau, và hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước.
Di chúc để hết tài sản cho một người con có thực hiện được không?
Không hoàn toàn, nếu người lập di chúc còn cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên hoặc con thành niên không có khả năng lao động. Theo Điều 644, những người này vẫn được hưởng phần bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, kể cả khi di chúc không cho họ hưởng.
Thời hiệu chia di sản thừa kế là bao lâu?
Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015: 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm; yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết là 03 năm.
Hết thời hiệu chia di sản thì tài sản thuộc về ai?
Theo Điều 623, hết thời hiệu thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Đây là lý do các tranh chấp để lâu thường kết thúc bất lợi cho người không trực tiếp quản lý tài sản.
Di chúc miệng có giá trị không?
Có, nhưng chỉ khi tính mạng một người bị cái chết đe doạ và không thể lập di chúc bằng văn bản, có ít nhất hai người làm chứng ghi chép lại và cùng ký, và trong 05 ngày làm việc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền xác nhận chữ ký của người làm chứng. Sau 03 tháng mà người lập còn sống, minh mẫn thì di chúc miệng mặc nhiên bị huỷ bỏ.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.