Người quản lý doanh nghiệp: ai chịu trách nhiệm và chịu tới đâu

Câu hỏi "ai chịu trách nhiệm" trong một công ty thường được trả lời bằng sơ đồ tổ chức. Nhưng pháp luật doanh nghiệp trả lời bằng một khái niệm riêng: người quản lý doanh nghiệp — và phạm vi của khái niệm này rộng hơn nhiều so với hình dung thông thường.

Ai là người quản lý doanh nghiệp

Theo Luật Doanh nghiệp, người quản lý doanh nghiệp bao gồm chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên hợp danh, Chủ tịch Hội đồng thành viên, thành viên Hội đồng thành viên, Chủ tịch công ty, Chủ tịch Hội đồng quản trị, thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc, và cá nhân giữ chức danh quản lý khác theo quy định tại Điều lệ công ty.

Vế cuối cùng là vế cần chú ý. Điều lệ có thể mở rộng danh sách này, và khi đã mở rộng thì những người được nêu tên chịu đầy đủ nghĩa vụ và trách nhiệm của người quản lý — kể cả khi họ không nghĩ mình đang giữ một vị trí có trách nhiệm pháp lý riêng.

Ngược lại, một người có chức danh nghe rất to trên danh thiếp nhưng không nằm trong danh sách trên và không được điều lệ nêu tên thì không phải người quản lý doanh nghiệp theo nghĩa pháp lý.

Ba nghĩa vụ cốt lõi

Nghĩa vụ trung thành có một biểu hiện cụ thể mà pháp luật quy định riêng: nghĩa vụ công khai lợi ích liên quan. Người quản lý phải kê khai các doanh nghiệp mà mình hoặc người có liên quan sở hữu phần vốn góp, cổ phần đáng kể. Mục đích là để công ty biết được khi nào một giao dịch là giao dịch với người có liên quan.

Giao dịch với người có liên quan

Đây là nhóm giao dịch có rủi ro xung đột lợi ích cao nhất và cũng là nhóm bị kiểm soát chặt nhất. Công ty ký hợp đồng với chính giám đốc, với công ty của vợ giám đốc, với công ty mà thành viên hội đồng quản trị nắm cổ phần lớn — những giao dịch này phải được chấp thuận theo trình tự riêng, thường là bởi cơ quan mà người có lợi ích liên quan không được biểu quyết.

Bỏ qua trình tự này không chỉ là lỗi thủ tục: giao dịch có thể bị xử lý theo quy định và người quản lý có liên quan phải chịu trách nhiệm về thiệt hại phát sinh.

Trách nhiệm hữu hạn không phải tấm khiên tuyệt đối

Đây là hiểu nhầm phổ biến nhất. Trách nhiệm hữu hạn nghĩa là thành viên, cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ của công ty trong phạm vi số vốn đã góp. Nó bảo vệ họ với tư cách người góp vốn.

Nhưng người quản lý chịu trách nhiệm với tư cách người quản lý, và đó là trách nhiệm riêng biệt. Khi người quản lý vi phạm nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng, trung thành và gây thiệt hại, họ phải chịu trách nhiệm cá nhân về thiệt hại đó — trách nhiệm này không bị giới hạn bởi số vốn đã góp.

Ba tình huống trách nhiệm cá nhân hay phát sinh:

• Người quản lý gây thiệt hại cho công ty do vi phạm nghĩa vụ;
• Người quản lý tiếp tục để công ty phát sinh nghĩa vụ khi biết công ty đã mất khả năng thanh toán;
• Chi trả cho chủ sở hữu, thành viên, cổ đông sai thứ tự khi giải thể, trước khi thanh toán hết nợ.

Ai không được làm người quản lý doanh nghiệp

Luật Doanh nghiệp liệt kê các đối tượng không có quyền thành lập, góp vốn, quản lý doanh nghiệp, trong đó có: cán bộ, công chức, viên chức theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp trong các đơn vị thuộc lực lượng vũ trang; người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, đang chấp hành hình phạt tù, đang bị cấm đảm nhiệm chức vụ; người chưa thành niên, người bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự; và một số đối tượng khác theo quy định.

Điểm thực tế: cơ quan đăng ký kinh doanh không thẩm tra thay doanh nghiệp việc một người có thuộc diện bị cấm hay không. Hồ sơ vẫn được chấp nhận, nhưng nếu sau này phát hiện thì việc bổ nhiệm có thể bị xử lý. Rà trước là việc của doanh nghiệp.

Ba việc nên làm

1. Liệt kê rõ trong điều lệ ai là người quản lý doanh nghiệp, để không ai bất ngờ về trách nhiệm của mình.
2. Duy trì sổ kê khai lợi ích liên quan và cập nhật định kỳ, thay vì hỏi khi đã có giao dịch cần chấp thuận.
3. Lưu vết quá trình ra quyết định với các quyết định lớn — tài liệu thẩm định, ý kiến tư vấn, biên bản thảo luận. Khi bị chất vấn về nghĩa vụ cẩn trọng, hồ sơ này là thứ chứng minh được, còn trí nhớ thì không.

Hỏi đáp nhanh

Ai được coi là người quản lý doanh nghiệp?

Chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên hợp danh, Chủ tịch Hội đồng thành viên, thành viên Hội đồng thành viên, Chủ tịch công ty, Chủ tịch Hội đồng quản trị, thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc, và cá nhân giữ chức danh quản lý khác theo quy định tại Điều lệ công ty. Vế cuối cho phép điều lệ mở rộng danh sách này.

Trách nhiệm hữu hạn có bảo vệ giám đốc không?

Không trong mọi trường hợp. Trách nhiệm hữu hạn bảo vệ thành viên, cổ đông với tư cách người góp vốn, giới hạn trong phạm vi vốn đã góp. Người quản lý chịu trách nhiệm với tư cách người quản lý — khi vi phạm nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng, trung thành và gây thiệt hại thì phải chịu trách nhiệm cá nhân, không giới hạn bởi số vốn góp.

Ba nghĩa vụ cốt lõi của người quản lý doanh nghiệp là gì?

Trung thực — thực hiện quyền và nghĩa vụ vì lợi ích hợp pháp của công ty; cẩn trọng — thực hiện với sự cẩn trọng tốt nhất nhằm bảo đảm lợi ích hợp pháp tối đa của công ty; và trung thành — không lạm dụng địa vị, chức vụ, không sử dụng thông tin, bí quyết, cơ hội kinh doanh, tài sản của công ty để tư lợi.

Công ty ký hợp đồng với công ty của người nhà giám đốc có được không?

Được, nhưng đây là giao dịch với người có liên quan và phải được chấp thuận theo trình tự riêng, thường là bởi cơ quan mà người có lợi ích liên quan không được biểu quyết. Bỏ qua trình tự này không chỉ là lỗi thủ tục — giao dịch có thể bị xử lý và người quản lý liên quan phải chịu trách nhiệm về thiệt hại.

Cơ quan đăng ký kinh doanh có kiểm tra người được bổ nhiệm có bị cấm quản lý không?

Không thẩm tra thay doanh nghiệp. Hồ sơ vẫn được chấp nhận, nhưng nếu sau này phát hiện người đó thuộc diện bị cấm thành lập, góp vốn, quản lý doanh nghiệp thì việc bổ nhiệm có thể bị xử lý. Việc rà soát trước thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp.